logo

KIRIM TOPRAKLARININ HANLIK KURULMADAN ÖNCEKİ DURUMU

      piri reis kırım

KIRIM TOPRAKLARININ HANLIK KURULMADAN ÖNCEKİ DURUMU

 Kırım topraklarının tarihsel geçmişi de göz önüne alındığında ticari önem ve jeopolitik açısından önemli bir nokta olduğunu görebiliriz.Bu topraklar gerek Avrupa gerekse Asya açısından kilit bölge durumunda olan bir geçiş noktasında kalır. Haliyle hem jeopolitik hem ticari önemi olan bu bölge için bir çok topluluk,devlet Kırım topraklarına sahip olmak istemişler ve bunun için mücadele vermişlerdir.Bu mücadeleler her zaman kalıcı olmamıştır.Kırım topraklarında en fazla hüküm süren topluluklar haliyle Türk topluluklarıdır.Kırım bu topluluklar sayesinde Türk yurdu olarak kabul görmüştür.

Kırım’ın bilinen en eski sakinleri İskitler’dir.Daha sonra bölgeye Sarmatlar gelmiş ve M.Ö 6. Yüzyıldan itibaren ise Kırım’ın sahil kısmında Yunan kolonileri kurulmaya başlamıştır.Daha sonra Kırım’ın konumu ve ticari önemi Romalıları cezbetmiş ve M.Ö 63 yılında Roma İmparatorluğu Kırım’a hakim olmuştur.M.S .4. yüzyılda önce Gotlar,daha sonra Hunlar Kırım’a gelmiş ve Kırım M.S 430 yılında Hunların hakimiyetine girmiştir.[1] Romalılar’ın Kırım’a girmesiyle Kırım bir ticari bölge olma yolunda ilerlemiş ve kendinden sonra gelecek olan devletlere ticaret açısından bir örnek teşkil etmiştir.

Hunlar, Kırım’a ilk gelen Türkı(Turkic) kavim olarak kabul edilmekle beraber, Kırım’ın ilk sakinleri olan, devirlerinde tüm Kuzey Avrasya’ya hakim olan İskitler’in dilleri üzerine yapılan araştırmalar sayesinde,İskitleri’in de Türki kökenli olabilecekleri yönünde önemli bilgilere ulaşılmıştır.[2]Hun akınlarından sonra da bölge, göçler ve akınlar yoluyla gelen Türki halkların işgal ve yerleşimine konu olmuştur. 6. Yüzyılda Avar Türkleri Kırım’a yerleşmişlerdir. 8.yüzyılda ise Kırım, Hazar Devleti’nin bir parçası haline gelmiştir.[3] 10. Yüzyıldan itibaren başka bir Türk boyu olan Peçenekler, daha sonra da Kıpçak Türkleri Kırım’a yerleşmişlerdir.Kıpçaklar Cengiz orduları gelene kadar yaklaşık iki yüzyılı aşkın bir süre Kırım’a hakim olmuşlardır. Kırım’ın etnik ve kültürel yapısının oluşumunda Kıpçak Türkleri güçlü bir etkiye sahip olmuştur.[4]Kırım Tatarlarının bu gün konuştuğu Türkçe Kıpçak Türkçesidir.1239 yılına kadar Bizans İmparatorluğu Kerson’da küçük bir bölgeyi koloni olarak elinde tutmuş ve bölge bu tarihten sonra Altın Ordu hakimiyetine girmiştir.[5]Bünyesindeki Türk Kıpçaklar ve büyük oranda Türkleşmiş Moğol unsurlardan oluşan Batu Han orduları 13. yüzyılın ilk çeyreğinde Kırım’a hakim olmuş, böylelikle Batu Han tarafından kurulan Altın Ordu İmparatorluğu Kırım’da hakimiyeti devralmıştır. Volga nehri kıyısındaki başkentleri Saray şehrinden Altın Ordu İmparatorluğu’nu yöneten Hanlar, Kırım’ı valiler tayin ederek yönetiyorlardı. Kırım’da valilerin bulunduğu yönetim merkezi Solhat (Eski Kırım) şehriydi.[6] Kırım’ın Moğol orduları ile gelen ‘’Tatarlar’’ öncesinde bir Rus yerleşkesi olduğu tamamen yanlıştır.Tarihi kayıtlarda bölgedeki ilk Rus yerleşiminin bir Rus kolonisi olarak Kerç Boğazının doğusundaki Tmurtarakan(veya Taman)’ da 10. Veya 11. yüzyılda kurulduğu görülmektedir.[7]Kefe’de 1260’lı yıllarda kurulan ve 1475 yılına kadar devam eden Ceneviz kolonisi Altın Ordu egemenliğini benimseyip vergi alarak varlığını sürdürebilmiş ve Bizans Kerson kolonisinin yerini alarak devrinde, Bizans ve Akdeniz ile gerçekleştirilen ticaret yoluyla önemli bir konuma yükselmiştir.[8]Altın Ordu hakimiyeti Kırım’ın etnik, dini ve siyasi geleceğini kesin olarak belirlemiş ve Kırım’ın tamamen Türkleşmesini ve İslamlaşmasını sağlamıştır.[9]Kırım’a Anadolu’dan Oğuz Selçuklu Türkleri on üçüncü yüzyılın ikinci yarısından itibaren yerleşmeye başlamıştır.Türk kaynakları on üçüncü yüzyılın ikinci yarısında İlk Müslüman Altın Ordu Hanı[10]olan Berke’nin teşvikiyle birçok Anadolu Selçuklu Türkü’nün de Kırım’a yerleştiklerini belirtmektedir. Osmanlı tarihçisi Müneccimbaşı’na göre Selçuklu Sultanı’nın bir kızı Berke Han ile evlenmiş ve Seyit Lokman’ın Osmanlı tarihine göre bu Selçuklu Hatun’un oğlu İzzettin’e Berke Han tarafından Solhat(Eski Kırım) ve Sudak şehirleriyle havalisi verilmiş, o da buralara iskan etmek üzere Anadolu Türkleri’ni getirmiştir.[11]Kırım İslam dini ile Altın Ordu İmparatorluğu döneminde tanışmış ve Berke han döneminde tamamen Müslümanlığı kabul etmiştir.

1357 ve takip eden yıllarda, Orta Asya’daki Türk İmparatorluğunun Hanı Timur tarafından Altın Ordu Devletine kendi egemenliğini kabul ettirmek için gerçekleştirilen Altın Ordu Devletine kendi egemenliğini kabul ettirmek için gerçekleştirilen seferler sonunda, Altın Ordu Devleti zayıflamış ve Kırım; Kazan, Sibir, Astrahan ve Nogay hanlıklarına bölünmüştür. Onbeşinci yüzyılın ilk çeyreğinde Cengiz soyundan[12]gelen Hacı Giray müstakil hanlığını ilan ederek Kırım Hanlığı’nı kurmuştur.

Cihan Yalvar

 

 

[1] Encyclopaedia of Islam, Cilt V, E.J. BRILL, 1986, s.136

[2] Hasanov Zaur, Çar İskitler, İskitler ve Eski Oğuzların Etno-Dil Özdeşleştirilmesi, Aktaran Dr. İlyas Topsakal, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul-2009

[3] Pınarer, Ataalp Kadir, İsmail Gaspıralı ve Kırım Tatar Milli Hareketi, 72 Tasarım Ltd.Şti., İstanbul 2014, s.48

[4] Gömeç Saadettin, ‘’Kırım Bölgesinde İlk Türkleşme Faaliyetleri’’, Avrasya Enstüdleri 35/2009-1 (61-72)

[5] Encyclopaedia of Islam, a.g.e., s. 136

[6] Ataalp Kadir Pınarer, a.g.e., s. 49

[7] Encyclopaedia of Islam, a.g.e. s. 136

[8] A.g.e., s. 136

[9] Karatay, Zafer, ‘’Kırım’ın Önemi ve Kırım Tatar Milli Hareketi’’, Yeni Türkiye Türk Dünyası Özel Sayısı, Cilt:2, Sayı:16, Temmuz- Ağustos 1997; s. 1511

[10] Cohen, Ariel, Russian Imperailism: Development and crisis, Greenwood Publishing, Londra, 1996, s. 30

[11] Ataalp Kadir Pınarer, a.g.e. , s. 50

[12] Hammer, Joseph Von, Kırım Hanlığı Tarihi, Çev.Seyfi Say, İnsan Yayınları, 2013, s.30

Share

Yorum yapabilmek için Giriş yapın.

Yandex.Metrica